Een paar stappen te ver

door Marjolein Mieras

Brinkhorst gaat veel te ver met de splitsing van energiebedrijven in netbeheer en verkoop en levering. Zolang een goede onderbouwing uitblijft, is verkoop van aandelen een paar stappen te ver. Dat vindt CDA-kamerlid Jos Hessels en het plan is ook nog eens in tegenspraak met de vorige week verzonden ‘Industriebrief’ waarin staatssecretaris Van Gennip en Brinkhorst aankondigen niet te zullen afwijken van de andere landen en de Europese wet- en regelgeving. Aangezien er thans geen initiatieven in andere EU-landen bekend zijn om de energienetten af te splitsen, lijkt het voorstel van de minister uit de lucht te komen vallen. Hij verwijst naar Groot-Brittannië, maar die situatie is niet vergelijkbaar, omdat de afsplitsing daar op vrijwillige basis plaatsvond en lang niet bij alle bedrijven.

Onder de maat
Allerlei redenen zijn aan te voeren om het plan nog niet of helemaal niet door te zetten. Brinkhorst krijgt het verwijt van De Federatie van Energiebedrijven, EnergieNed, dat hij zijn keuze niet voldoende heeft onderbouwd. De huidige regelgeving is, volgens de federatie, al ingericht op het waarborgen van effectieve marktwerking, waarbij door onafhankelijk toezicht ook de kwaliteit van de netten gewaarborgd is. In de praktijk betekent dit dat de energienetten juridisch en organisatorisch zijn afgesplitst in aparte vennootschappen. Bij wanbeheer volgt het onteigenen van de netten of het opleggen van boetes die kunnen oplopen tot tien procent van de jaaromzet. Ook Nuon vindt de argumenten om energiebedrijven te splitsen onder de maat. Vooral het idee dat de minister geen vertrouwen zou hebben in de regulering van de overheid en toezichthouder DTe, is voor Nuon onbegrijpelijk. Energiebedrijf Eneco geeft tegengas door te stellen dat het Nederlandse stroomnet ook in private handen van hoge kwaliteit is gebleven. Essent gaat een stap verder. Dit energiebedrijf wil juridische stappen nemen tegen bedrijfssplitsing. De tegenstand van de energiebedrijven is niet zo verwonderlijk, want de netwerken zijn een van de meest winstgevende bedrijfsonderdelen.
En dan is het nog maar de vraag of de aandelen in trek zullen zijn. ‘Ik denk niet dat de belangstelling overweldigend zal zijn’, is de verwachting van Hugo Peek, wereldwijd hoofd Power & Utilities van ABN Amro. Hij ziet pensioenfondsen en verzekeraars als potentiële klanten. De op rendement georiënteerde venture capitalists zullen volgens Peek weinig animo hebben.

Fortuinzoekers
Hoewel de onderbouwing van Brinkhorst als mager bestempeld is, heeft hij wel degelijk redenen om de energiebedrijven te laten opsplitsen. Allereerst is dat het tegengaan van oneerlijke concurrentie. Een energiebedrijf dat ook het netwerk in handen heeft, is in een bevoordeelde positie ten opzichte van bedrijven zonder netwerk. De toezichthoudende taak van DTe zou eenvoudiger worden, omdat bij de huidige administratieve splitsing niet controleerbaar is of een energiebedrijf de machtspositie misbruikt. Provincies en gemeenten zouden hun aandelen met commercieel belang makkelijker kunnen verkopen en naar keuze hun netwerk mogen houden.
De energiebedrijven zijn verbolgen over het idee, maar de organisatie World Informations Service on Energy – WISE - kan er wel gelukkig mee zijn. Maar alleen als het netwerk volledig in bezit blijft van de overheid. Netwerkbeheer moet een serieuze zaak blijven, vindt WISE, en het moet niet in handen vallen van investeerders die op een makkelijke manier financieel willen scoren. Voor die snelle fortuinzoekers zou het nog aantrekkelijker kunnen worden, omdat er sprake van is dat netwerkbeheerders hun tarieven met vijf procent mogen verhogen als er geen of weinig storingen zijn.

Mythen
De splitsing van de energiebedrijven is weer een volgende stap naar een vrije energiemarkt. ‘Dit proces van liberalisering wordt eerder gevoed door ideologische overtuigingen en krachtige private belangen’, oordeelt WISE, ‘dan dat het gebaseerd is op een serieuze en objectieve beoordeling van al de beschikbare alternatieven.’ De organisatie WISE verzet zich al twintig jaar tegen kernenergie en houdt nauwlettend de wereldwijde ontwikkelingen op energiegebied in de gaten. De voordelen die de beijveraars voor liberalisering noemen, doet de organisatie af als mythen. Een vrije energiemarkt is niet goed voor het milieu, vindt WISE, omdat bedrijven met winstoogmerk zullen streven naar het zo lang mogelijk in gebruik houden van oude en vervuilende energiecentrales. Liberalisering is geen keuze, oordeelt de organisatie verder, maar vaak een voorwaarde die de Wereldbank, het IMF en de regionale ontwikkelingsbanken aan overheden stellen. En dan de prijsmythe. Het is nog maar de vraag of een vrije energiemarkt goedkoper is voor de consument. Door het beperken van voorraden kunnen private producenten de prijs hoog houden. In Europa heeft de vrije energiemarkt nog niet geleid tot exorbitant hogere prijzen. Wel heeft de zakelijke markt meer voordeel, volgens WISE, dan de kleine consument.

Onomkeerbaar
Het ziet er naar uit dat de liberalisering van de energiemarkt onomkeerbaar is. Vaststaat dat Brinkhorst de splitsing van energiebedrijven voor 2007 wil afronden. Dan is de stap naar privatisering van de productie- en leveringsbedrijven niet groot meer. De minister wil voorkomen dat de netwerken in handen vallen van bedrijven die energie produceren of verhandelen. Of de netwerkbedrijven ook geprivatiseerd worden, behoeft waarschijnlijk wat meer discussie.